Du måste aktivera javascript för att sverigesradio.se ska fungera korrekt och för att kunna lyssna på ljud. Har du problem med vår sajt så finns hjälp på http://kundo.se/org/sverigesradio/

یادی شه‌ست ساڵه‌ی ڕاگه‌یاندنی جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ

بڵاو کرایه‌وه‌ onsdag 10 december 2008 kl 16.44

پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م و له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا خواستی پێویستی به‌ ڕێکه‌وتنێکی گشتی سه‌باره‌ت به‌ پاراستنی مافه‌کانی مرۆڤ هاته‌ ئاراوه‌، ئه‌مه‌ وه‌ک هه‌نگاوێک بۆ دووباره‌نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌و پێشێلکاریانه‌ی که‌ له‌ماوه‌ی دووجه‌نگه‌ جیهانیه‌که‌دا ڕوویاندا. هه‌ربۆیه‌ له‌ 10ی دیسێمبه‌ری 1948 ئه‌نجومه‌نی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤی ڕاگه‌یاند و ئه‌مڕۆ یادی شه‌ست ساڵه‌ی ڕاگه‌یاندنی ئه‌و جاڕنامه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا به‌رزراده‌گیرێت. تایبه‌تمه‌ندی و گرنگی ئه‌و جاڕنامه‌یه‌ به‌ چه‌ند خاڵێک له‌ جاڕنامه‌که‌دا ڕوونکراوه‌ته‌وه،‌ له‌ یه‌کێک له‌و ڕوونکردنه‌وانه‌دا هاتووه‌‌، داننان به‌ نرخی هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ سه‌ربه‌ خێزانی مرۆڤایه‌تین یه‌کێکه‌ له کۆڵه‌که‌کانی هێنانه‌ کایه‌ی سه‌ربه‌ستی ویه‌کسانی نێوان مرۆڤه‌کان هه‌روه‌ها ئاشتی له‌ جیهاندا.

له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌م یاده‌ لیسا فرێدریکسۆن  باس له‌ مامه‌ڵه‌ی سوید له‌گه‌ڵ پرسی مافه‌کانی مرۆڤ له‌سه‌ر ئاستی جیهان ئه‌کات.

لیسا فرێدریکسۆن Lisa Fredriksson به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌سته‌ له‌ به‌شی مافه‌کانی مرۆڤ له‌ ڕێکخروی سیدا باس له‌ گرنگی جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ وه‌ک ئامێرێکی کاریگه‌ری به‌هێز ده‌کات که‌ گۆرانکاری ئه‌خوڵقێنیت. هه‌روه‌ها لیسا فرێدریک سۆن ئه‌ڵێت له‌ زۆرینه‌ی ئه‌و ووڵاتانه‌ی که‌ ڕێکخراوی سیدا، که‌ ڕێکخراوێکی حکوومی سویدیه‌ بۆ کۆمه‌ک له‌سه‌ر ئاستی جیهان، کاریان له‌گه‌ڵ ئه‌کات، له‌ دابین کردنی مافه‌کانی خوێندن و ته‌ندروستی  هه‌نگاوی گه‌وره‌یان ناوه‌و ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ منداڵان مافی خوێندنیان بۆ دابینکراوه‌. 

له‌پاش جه‌نگی دژه‌ تیرۆر که‌له‌ دوای ڕووداوه‌کانی 11 سێپته‌مبه‌ری 2001 به‌رپابوو، مافی سه‌ربه‌ستی ڕاده‌ربڕین و کاری ڕۆژنامه‌وانان تووشی پێشێلکاری هاتوون و زۆر له‌ گرووپه‌ چالاکوانه‌کان که‌ بۆ پرسه‌ جیاکان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا کارئه‌که‌ن تووشی ئازاردان ، له‌ژێر ناوی پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا دێن. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایشدا ئه‌مه‌ریکا ڕۆڵێکی ڕوخێنه‌رانه‌ی له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا نواندوه‌ و زیندانیه‌کانی (گوانتانامۆ) له‌ نمونه‌ دیاره‌کانی پێشێلکردنی مافه‌کانی مرۆڤن له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریکاوه‌ به‌ڕای لیسا فرێدریکسۆن، هه‌روه‌ها ئه‌و باس له‌ سه‌رۆکی نوێی ئه‌مه‌ریکا (باراک ئوباما)  و هیوای ئه‌مه‌ریکا و جیهان به‌ ڕۆڵی سه‌رۆکی نوێ ده‌کات به‌وه‌ی که‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نوێی ئه‌مه‌ریکا ڕۆڵێکی کاریگه‌رانه‌ له‌سه‌ر گفتوگۆکان له‌سه‌ر ئاستی جیهان ببینێت و هه‌روه‌ها ڕێگه‌ بۆ که‌سانی وه‌ک ئێمه‌ که‌ له‌گه‌ڵ پرسه‌کانی مافی مرۆڤ کارده‌که‌ین خۆشبکات به‌ڕای به‌ڕێوه‌به‌ری ده‌سته‌ له‌ به‌شی مافه‌کانی مرۆڤ له‌ ڕێکخروی سیدا لیسا فرێدرێکسۆن.

له‌لایه‌کی تره‌وه‌ کاڵ بیلد (Carl Bildt) وه‌زیری کاروباری ده‌روه‌ی سوید له‌ په‌رله‌مانی سوید به‌ بۆنه‌ی یاسی 60 ساڵه‌ی جاڕدانی مافی مرۆڤ ئه‌مڕۆ‌ له‌وتاراه‌که‌یدا ده‌ڵێت  ئه‌م ڕۆ یادی گرنگترین کاری مێژوویی هاوبه‌ش‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا ده‌که‌ینه‌وه‌ ، ڕووداوێکه‌ که‌ئه‌وه‌مان به‌ بیردێنێته‌وه‌ سیاسه‌ت بریتی نیه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات و سه‌پاندنی حه‌ز. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت یادی ڕۆژی سه‌ربه‌ستی مرۆڤ و پێکهێنانی جیهانێک‌ ودابین کردنی ژیانێکه‌ به‌پێی ئه‌و مه‌رج و خواستانه‌ی که‌ له‌ جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤدا هاتوون. هه‌روه‌ها کاڵ بیلد ده‌ڵێت هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤایه‌تی هه‌نگاوی گه‌وره‌ی له‌ بواره‌کانی مافی مرۆڤدا ناوه‌ به‌ڵام هێشتا و له‌ زۆر ووڵاتانی جیهاندا خه‌ڵکی له‌سه‌ر ده‌ربڕینی ڕاکانیان زیندانی ئه‌کرێن و لێدان و ئه‌شکه‌نجه‌ و سزای کوشتن به‌رده‌وامه‌.

هه‌روه‌ها له‌به‌رده‌وامی قسه‌کانیدا کال بیلد ده‌ڵێت له‌ زۆر شوێن تا ئێستا سه‌به‌ستی له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌دایه‌ به‌هۆی ئه‌و سه‌رکردانه‌ی که‌ هه‌وڵ بۆ پاراستن و سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ئه‌ده‌ن، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ به‌هۆی شه‌پۆلی (پۆپۆلیسم) واته‌ گشتگه‌رایی مافی سه‌ربه‌ستی جارێکی ترله‌مه‌ترسیدایه‌.

هه‌روه‌ها وه‌زیری کۆمه‌ک  گونیلا کاڵسۆن ( Gunilla Carlsson) له‌ بروسکه‌یه‌کدا به‌بۆنه‌ی ئه‌م یاده‌وه‌، ده‌ڵێت، ئێمه‌ له‌ زه‌مه‌نێکدا ده‌ژین که‌ هه‌موو له‌به‌رده‌م کێشمه‌کێشمێکی جیهانین سه‌باره‌ت به‌ پرسه‌کانی ئاسایش، یه‌کسانی نێوان ژن و پیاو، هه‌روه‌ها پرسی ژینگه‌ که‌ بۆ پارستنیان پێویستمان به‌ به‌های هاووبه‌ش له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا هه‌یه‌. جاڕنامه‌ی مافی مرۆڤیش گونیلا کالسۆن ده‌ڵێت ئه‌و نوسراوه‌یه‌ که‌ بنه‌ماکانی به‌دیهێنانی دیموکراتی و یه‌کسانی مرۆڤه‌کانی له‌خۆگرتووه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌مڕۆ یادی جاڕدانی مافی مرۆڤ به‌رزرائه‌گرین. 

جێی باسه‌ که‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ ڕێکخراوی سیدا به‌شیوه‌یه‌کی  گشتی وه‌ک یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ترین ئه‌و ڕێکخراوه‌ حکومیانه‌ی سوید که‌ کار بۆ دابین کردنی مافه‌ کلتوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریه‌کانی مرۆڤ له‌سه‌ر ئاستی جیهاندان ئه‌که‌ن، پرسی مافه‌ سیاسیه‌کانیش وه‌ک مافی سه‌ربه‌ستی ڕاده‌ربڕین ومافی ده‌نگدان کاریان بۆ ده‌کرێت، به‌ڵام سێ پرس که‌ ڕێکخراوی سیدا له‌ به‌رنامه‌ی نوێیاندا خستونیه‌ پێشه‌نگی کاره‌کانی که‌ له‌ماوه‌ی سێ ساڵی داهاتوودا بڕیاره‌ کاری بۆبکه‌ن مافی منداڵان ومافی سست ئه‌ندامان هه‌روه‌ها مافی که‌سانی هۆبێ تێ هۆمۆسێکسوێل، بیسێکسوێل هه‌روه‌ها که‌سانی دووجنس (ترانسپه‌رشونه‌ر)ه‌.  لیسا فرێدریکسۆن هه‌روه‌ها ده‌ڵیت، ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان په‌یمانێکی تایبه‌ت به‌ مافه‌کانی سست ئه‌ندامان بۆ لیستی جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ زیاد کردوه‌ و هه‌روه‌ها سوید له‌گه‌ڵ چه‌ند ووڵاتێکی تردا ته‌نها ووڵاته‌ و ڕێکخراوی سیدا تاکه‌ ڕێکخراوه‌ که‌ پلانی تایبه‌تی بۆ پرسی که‌سانی هۆمۆسێکسوێل و بیسێکسوێل و که‌سانی دووجنس (ترانسپه‌رشونه‌ر) هه‌یه‌، ئه‌م پرسه‌ لیسا فرێدریکسۆن ده‌ڵیت له‌سه‌ر ئاستی سیاسیدا تایبه‌تمه‌ندیه‌کی تا ڕاده‌ی ورووژێنه‌رله‌و ووڵاتانه‌ی که‌ سیدا کاریان له‌گه‌ڵ ده‌کات هه‌یه‌.

نازه‌نین مه‌حموود

nazanin.mahmod@sr.se

بنەمای ڕۆژنامەگەریی ئێمە لەسەر متمانە و بێلایەنییە. ڕادیۆی سوید لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەنە. چ لە سیاسەت، ئایین، ئابووری، سوودی گشتی و چ بەرژەوەندیی تایبەتدا
Har du frågor eller förslag gällande våra webbtjänster?

Kontakta gärna Sveriges Radios supportforum där vi besvarar dina frågor vardagar kl. 9-17.

Du hittar dina sparade avsnitt i menyn under "Min lista".