Du måste aktivera javascript för att sverigesradio.se ska fungera korrekt och för att kunna lyssna på ljud. Har du problem med vår sajt så finns hjälp på http://kundo.se/org/sverigesradio/

به‌ بۆنه‌وه‌ی ڕۆژی نه‌ته‌وه‌یی ڕۆمه‌کانه‌وه‌ کورته‌یه‌کی مێژوویی

بڵاو کرایه‌وه‌ onsdag 8 april 2009 kl 16.39
ئاڵاکه‌یان

ڕۆمه‌کان به‌پێی لێوه‌کۆڵی کۆمه‌ڵناس له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی حه‌وتدا سه‌ریان له‌ هیندستان‌ هه‌ڵگرتووه و به‌ڵام هێشتا بۆ که‌س یه‌کلا نه‌بووه‌‌ که‌ ئاخۆ شه‌ڕ ڕاوه‌دووی نابن، برسییه‌تی زۆری بۆ هێنابن، ده‌ستی سته‌میان لێ هه‌ڵهێنابن یان شتێک به‌رپیوار‌ ئه‌وه‌نده‌ی کار لێ کردبن، پشت له‌ ئاسیای کیشوه‌ر هه‌ڵماڵن و ڕوو له‌ ئه‌ورووپای جاران بنێن. به‌ڵام به‌م ڕه‌وانییه‌ی ئه‌م دێڕانه‌ نا، به‌ڵکوو ئه‌م ڕه‌وه‌یان 500 ساڵی کێشا و ساڵی‌ 1312 بوو که‌ بارگه و بنه‌‌یان له‌ دوورگه‌ی کرێتای گرێکه‌کان دانا.

گرێکه‌کانیش ئه‌مانیان به‌ ئاسینگانۆس ناو نا که‌ نه‌ناس و یان غه‌واره‌ی سه‌یری مانایه‌. ناتۆره‌ی ئاسینگانۆس له‌ ڕه‌وی درێژه‌داری سه‌رانسه‌ری ئه‌ورووپای ڕاوه‌دووی ڕۆمه‌کانی نا و وڵات به‌ وڵات گۆرانی به‌سه‌ردا هات و به‌رگی به‌ ناو ئاسینگانۆس، سینگاری، گیتانۆس، گیتان، زینگیۆنه‌ر، زیگۆینه‌ر، گیپسی و سیگانی پۆشی. به‌ڵام ڕۆمی تاکوو ئه‌مڕۆ ناوی رۆم له‌ خۆ ده‌نێن  که‌ په‌یڤێکه‌ مانای ته‌واوی مرۆڤ ده‌داته‌وه‌ و له‌ هه‌موو مانای ناڕه‌وا که‌ مڕؤڤ لێی ناوه‌ ته‌واو لایه‌.

له‌ میانی ساڵانی جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا نزیکه‌ی میلیۆنێکی ڕۆمه‌کان له‌ خێوه‌تگه‌ی‌ زۆره‌ملێی نازییه‌کاندا به‌ کوشت بران. زۆری ئه‌مان له‌ چۆڵ و له‌ لێڕه‌واراندا که‌سانێک ده‌ستیان لێ وه‌شاند که‌ هه‌لیان به‌ ده‌رفه‌ت گرت و به‌ مه‌به‌ستی تونکردن گه‌لێکیان له‌ ناو بران. نازییه‌کان زۆریان له‌ منداڵه‌ڕۆم به‌ دیل گرت و کاری نابه‌کارانه‌یان لێ ئه‌زموون کردن. ئه‌وانه‌یشیان که‌ گیانیان ده‌ربرد هه‌ر ئه‌وانه‌ بوون که‌ نازییه‌کانیان به‌ مووزیکی ڕۆمی هه‌ڵده‌په‌ڕاند و نازییه‌کان به‌و مووزیکه‌ خۆشیان ده‌گوزه‌راند.

ڕۆمه‌کان و چاره‌نووسیان بۆ نموونه‌ وه‌ک جووه‌کان به‌رچاوی دنیا نه‌خراون. ئه‌ڵمانیایش تا هه‌شتاکان خۆی له‌ تاوانی باوانی دژ به‌ ڕۆمه‌کان نه‌بان کرد و گه‌لێک دره‌نگی پی چوو تا له‌ دره‌نگی ساڵاندا دانی نا که‌ گه‌لێکی ئه‌مان له‌ پێناو بیری نازی و په‌رستنی، هه‌ر به‌ ده‌ست ئه‌ڵمانیای نازی به‌خت کران. به‌ڵام ڕۆمه‌کان به‌ شای نازییه‌کانیش قڕ نه‌کران، گه‌ڕان به‌ دنیادا گه‌ڕان ....

جاران که‌ رۆمه‌کان له‌ هه‌ر کوێیه‌کدا ئه‌گه‌ر جێی سێ ڕۆژێکی خۆیان خۆش ده‌کرد، سه‌ری چواره‌م پۆلیسیان لێ په‌یدا ده‌بوو، جێی پێیان چۆڵ ده‌کرد، ئه‌گین به‌ دیلیان و ده‌بردن و یه‌خسیریانیان ده‌کرد. ئه‌م به‌خته‌ نابه‌خته‌ی ئه‌وان  بۆیه‌ ناچاریانی ده‌کرد ڕێی جێجێ بگرنه‌ به‌ر و وه‌ک ڕه‌وه‌ند ژین به‌سه‌ر به‌رن و دوور له‌ کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک که‌لا بکه‌ون، نه‌ که‌س سۆزی بۆیان هه‌بوو و نه‌ کۆمه‌ڵگه‌ خه‌میانی بار ده‌بوو، نه‌ کڵێسه‌ ڕێی ده‌دان له‌ کڵێسه‌ ناوی منداڵیان بنێن و ئاوی مه‌سیحیان به‌سه‌ردا که‌ن، نه‌ که‌سیان که‌س ماره‌ که‌ن و نه‌ گڵکۆی که‌سیان هه‌ڵبخه‌ن. به‌ڵام ڕۆمه‌کان گه‌ڕان له‌ نیو خۆیان که‌سیان ‌هه‌ڵکه‌واند به‌ ئاوی دین پاکشۆریان کا و ئه‌میان له‌ویان ماره‌ بکا و مردوویان به‌ خاک بسپێرێ و دوا مشته‌خۆڵیان به‌سه‌ردا کا.

رۆمه‌کان نه‌ بۆیان هه‌بوو ڕوو له‌ نه‌خۆشخانان بکه‌ن نه‌ ڕوویان هه‌بوو نه‌خۆشیان بۆ نه‌خۆشناس ببه‌ن نه‌خۆشیییان ئاشکرا کا و ده‌ردی ساوایان تیمار کا، بۆیه‌ کۆرپه‌ی تازه‌زاوی ڕۆمان له‌به‌ر سه‌رماوسۆڵه‌ی زستان، یان له‌به‌ر ده‌ردی بێده‌رمان که‌ گه‌ڕان به‌ دوای گه‌ڕانی بێوچان لێی بار ده‌کردن، ده‌مردن. به‌ڵام ڕۆمه‌کان له‌ پێ نه‌که‌وتن .. هه‌ر گه‌ڕان.

رۆمه‌کان جێی سێ ڕۆژ به‌لاوه‌یان نه‌بوو لێی بحه‌وێنه‌وه‌ ‌ڕێیان نه‌بوو له‌ تۆماری نیشته‌جێبووان خۆ له‌و جێیه‌دا تۆمار بکه‌ن که‌ وه‌ک دانیشتووی لانێ، کۆختێ، که‌وێڵێکی دێ، شارێ ستاریان لی ده‌گرت و نیشته‌نیی ده‌بوون.

”گه‌ر که‌سێ له‌ جێیه‌کدا ناونووس نه‌بێ، خانه‌ی نیشته‌جێبوونی نابێ و نابێ و منداڵی به‌ فێرگه‌ شاره‌زا بێ” یاسای جارانی سوێد وا ده‌ڵێ. جا به‌م جۆره‌ی که‌ونه‌یاسا تازه‌ساڵ و هه‌راش و رۆمی گه‌وره‌ساڵ خوێندیان لێ پاوان ببوو. یاسای جارانی سوێدی هین چه‌ند ساڵی له‌مه‌وبه‌ر نه‌بوو... رۆمه‌کان دوای پێنجسه‌د ساڵی گه‌ڕان به‌ شار و شیوی سه‌ر تا به‌ خواری سکه‌نده‌ناڤه‌کان، سا 50 ساڵی به‌رئێستا‌ مافی خوێندن و نیشته‌جێبوونیان پێ بڕا و ساڵ 1959 بوو.

1959 ڕۆمه‌کانی سوێد ئیتر له‌و باره‌ نه‌مان سته‌می ده‌وڵه‌تیان پێ له‌ شان سووک بێ، بۆیه‌ ده‌نگیان یه‌ک خست و داوای یه‌کده‌نگیان خسته‌ ڕوو، که‌ منداڵی ئه‌مان هه‌روه‌ک هه‌وشانه‌ سوێدییه‌کانیان بۆ خوێندن دانه‌مێنن و له‌ دنیا دوا نه‌که‌ون... خۆیشیان وه‌ک هه‌ر کێی ئه‌م سوێده‌ نشینگه‌یان دیار بکرێ جێی ئه‌منای نێو کۆمه‌ڵگه‌یش به‌رپا بێ‌.

به‌ڵام ده‌سته‌ڵاتی فه‌رمانڕانی ئه‌وسا له‌م داوا ساکاره‌ی ئه‌وان لا بوو، سا کاتێک مێدیاکانی ناوخۆ و هه‌موو دنیا باری ناله‌باری ڕۆمه‌کانی ئێره‌یان له‌ قاو دا، حوکوومه‌تی چاره‌ ناچار هاته‌ بار و له‌ ڕووی داوای ڕۆمه‌کاندا شانی خوار بوو. سوێد که‌ به‌ وڵاتی بێ به‌ربووره‌ی‌ دنیا ناسرا بوو، سوێد که‌ له‌ دنیا وابوو ده‌وڵه‌تی دیموکراسی و فره‌ده‌نگ و ڕایه‌ و له‌ سپیپێسته‌ جوداخواز و نه‌ژادپه‌رستی دژ به‌ ڕه‌شه‌سمه‌رانی بۆ نموونه‌ ئه‌مێریکا جایه‌، به‌ر به‌ ڕووناکایی ئاوڕوو، له‌ هه‌موو دنیا ئاشکرا بوو، ڕوویه‌کی تری هه‌یه‌ که‌ ڕوو پێواری پشت ترایه‌.

سا بۆ ده‌سته‌ڵات یه‌کلا بوو که‌ کار نابێت وا بێت، بۆیه‌ یاسای  نوێ داڕێژرا که‌ مافی به‌ منداڵه‌ڕۆم دا بچنه‌ فێرگه‌ و  ڕۆمه‌کانیش نشینگه‌یان پێ ڕه‌وا بێت. به‌ڵامه‌کیش ئه‌مه‌ی ئه‌وان چواری ساڵی ته‌واوی کێشا تا کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وسای ئێره‌ یاسای نوێی په‌سه‌ند کرد چون گه‌لێک فێرگه‌ی ئه‌وسا به‌ ڕێبه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ره‌وه نکوڵییان له‌ منداڵی ڕۆم ده‌کرد و ڕێیان نه‌ده‌دان فێری هیچ بن و، گه‌لێک خاوه‌ن خانه‌ی وڵات به‌و ویسته‌وه‌ نه‌بوون ـ سوێدی گوته‌نی ـ سیگێنیان لا نیشته‌جێ ‌بن. ‌ساڵی 1999 بوو که‌ سوێد ددانی به‌ هه‌بوونی ڕۆمه‌کانیدا نا و له‌شان جووله‌که‌ و سامی و تورندالی و فیلاندییه‌ سوێدییه‌کاندا به‌ که‌مێنه‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی خۆیی دانان. زمانی ڕۆمانیش یان ڕۆمانیی ئه‌وان، ئیتر له‌وساوه‌ زمانێکی نه‌ته‌وه‌یی که‌مێنه‌یه‌کی سوێده‌ و به‌ولاوه‌ و ئه‌مڕۆ، سوێد ئه‌رکی گه‌وره‌ی ئه‌وانی له‌ کۆڵ ناوه‌ و فه‌رهه‌نگیانی له‌ پارێز ناوه‌ و به‌ری زمانیانی به‌ر داوه‌. ده‌وڵه‌تی سوێدی ئه‌مڕۆ وه‌ به‌ر خۆیه‌وه‌ی ناوه‌ بواری هه‌موارتری زمان بۆ گۆکردنی ڕۆمانی بڕه‌خسێنی و ده‌ستگه‌ی مێدیای بۆ دابێنێ و  رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆنی بۆ دامه‌زرێنێ. ڕۆمه‌کانی ئه‌مڕۆ ده‌ستیان پێش خستووه‌ و دوو مه‌ڵبه‌ندی فه‌رهه‌نگیان ساز کردووه‌ و ڕۆژنامه‌یان ده‌رکردووه‌ و دوو به‌رنامه‌ی ڕادیۆییشیان وا به‌ره‌و پێش بردووه‌  ئه‌گه‌رچێ ژماره‌یان 25 هه‌زاری ئێره‌ و  له‌ چاو 15 تا 20 میلیۆن ڕۆمه‌که‌ی ئه‌ورووپادا هێند نییه‌.

زۆینه‌ی ڕۆمه‌کان له‌ ڕۆمانیا نیشته‌جێن و له‌ بولگاریا ده‌یگوزه‌رێنن، که‌ پێکه‌وه‌ دوو تا سێ میلیۆن ده‌بن. زۆربه‌ی زۆری ڕۆمی ئه‌ورووپا هێشتا خۆشیان لێ ناگوزه‌رێ و تاکوو ئێستا له‌و جێیه‌دا به‌ نیشته‌نی ناونووس نین که‌ لێی نیشته‌جێن هه‌ر بۆیه‌ هه‌مێستا ئه‌گه‌رچی له‌ ئه‌مه‌ریکای باکوور و باشووردا هه‌ن و له‌ ئه‌فریکا و ئه‌وسترالیایش هه‌ڵنیشتوون‌، ژماره‌ی ته‌واویان نه‌زانراوه.

بنەمای ڕۆژنامەگەریی ئێمە لەسەر متمانە و بێلایەنییە. ڕادیۆی سوید لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەنە. چ لە سیاسەت، ئایین، ئابووری، سوودی گشتی و چ بەرژەوەندیی تایبەتدا
Har du frågor eller förslag gällande våra webbtjänster?

Kontakta gärna Sveriges Radios supportforum där vi besvarar dina frågor vardagar kl. 9-17.

Du hittar dina sparade avsnitt i menyn under "Min lista".