ته‌نگژه‌ ئابوورییه‌که‌ی یۆنان کاری له‌ کرۆنیش کردووه‌

ته‌نگژه‌ ئابوورییه‌که‌ی یۆنان وا به‌ دنیادا بڵاو ده‌بێته‌وه‌ و کار له‌ بازاڕی پشک و  دراو ده‌کات و نیگه‌رانی ده‌نێته‌وه‌. به‌مه‌یش ته‌نگژه‌یه‌کی کاریی وا ده‌نێته‌وه‌ که‌ ڕێ له‌و‌ به‌خۆداهاتنه‌وه‌ ئابوورییه‌ ده‌گرێت که‌ له‌م دواییه‌دا هیچ نه‌بێت به‌ سوێده‌وه‌ دیار که‌وتووه‌.

مه‌ترسیی بڵاوبوونه‌وه‌ی کاریگه‌ریی ئه‌م ته‌نگژه‌ ئابوورییه‌ی یۆنان بۆ وڵاتانی یه‌کیه‌تیی ئه‌ورووپا و به‌ نموونه‌ پۆرتوگال و سپانیا، زۆر گه‌وره‌یه‌. یۆرۆ له‌ ڕووی دۆلاردا هه‌رزان بووه‌ و ئه‌مه‌یش کرۆنی سوێدی گرتووه‌ته‌وه‌ و به‌ تووش ـ بۆرسه‌ ـ بازاڕی پشکیشه‌وه‌ هاتووه‌. بۆرسه‌ی ستۆکهۆڵم له‌م هه‌فته‌یه‌دا 10% که‌می کردووه‌. مارتین گوری که‌ پشکناسی سه‌ر به‌ بانکی نوردییه‌یه‌، ده‌یسه‌لمێنێ که‌ سوێد ، ئه‌گه‌رچی به‌شداری هاوکاریی ئابووری و یه‌کێتیی دراوی ئه‌ورووپی ـ یورۆ ـ نییه،‌ به‌م هۆیه‌وه‌ هه‌م نرخی پشک و هه‌م دراوه‌که‌ی هه‌رزان بووه‌.

هه‌ر به‌م هۆیه‌وه‌ و کاتێک ئه‌و ده‌ره‌کییانه‌ی مایه‌گوزارییان له‌ سوێد کردووه‌ پشکه‌کانی خۆیان ده‌فرۆشن نرخی کرۆنی سوێدی داده‌شکێت و هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ـ که‌ مارتین گوری ده‌ڵێ ـ له‌م بارودۆخه‌دا ڕوو ده‌دات. به‌ڵام که‌س نازانێ چه‌ندێکی تریش ده‌کێشێ. پێش ئه‌م بارودۆخه‌ نرخی پشکه‌کان له‌ بۆرسه‌ی ستۆکهۆڵم 12% زیادی کرد و کرۆنی سوێدیش له‌ ڕووی هه‌م یورۆ و هه‌م دۆلاردا گرانتر بوو‌. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی بازاڕی پشک و دراو سه‌قامگیر بێت، مارتین گوریی بانک نوردییه له‌ سیاسییه‌کانی به‌ پێویست ده‌گرێ‌ ڕاشکاوتر بن. خه‌ڵکانی بازاڕی دراو له‌وه‌ ڕه‌نجاون که‌ گه‌وره به‌رپرسانی ‌بانکی نێوه‌ندیی ئه‌ورووپا‌ به‌ ڕوون و ڕاشکاوی دیاریان نه‌خست کێشه‌ی قه‌رزه‌کانی یۆنان چۆن چاره‌سه‌ر ده‌که‌ن.   هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ سیستمی بانکه‌کانی له‌ ڕووی ئه‌وه‌دا نیگه‌ران کرد که‌ ئه‌م بارودۆخه‌ چه‌ندێکی تریشی پێ ده‌چێ و هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ که‌ ئێستا پێش هاتووه‌.

هۆی ئه‌م نیگه‌رانییه‌ی که‌ له‌ ته‌نگژه‌ ئابوورییه‌که‌ی یۆنان که‌وتووه‌ته‌وه‌ ئه‌و بڕنه‌کردنه‌وه‌ی بودجه‌ی چه‌ند وڵاتێکی‌ یه‌کێتیی ئه‌ورووپایه‌ که‌ له‌ نزیک ده‌ریای ناوین هه‌ڵکه‌وتوون. جا ته‌نگژه‌ی دارایی ده‌وڵه‌ت دوور نییه‌ کار له‌ سیستمی بانکیش بکات که‌ به‌ نۆره‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر به‌خۆداهاتنه‌وه‌ی وڵاتانیش ده‌نێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش مه‌ترسییه‌که‌‌ به‌لای یان هێگلوندی ئابووریکاری هاندێلس بانکه‌وه‌ کارێکی زۆر له‌سه‌ر بانکه‌کانی ئه‌ورووپا ده‌کات، ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی دروست چاره‌سه‌ر نه‌کرێت. ئه‌مه‌یشی به‌لاوه‌ ته‌نگژه‌یه‌کی داراییه‌ که‌ ڕێ له‌ به‌خۆداهاتنه‌وه‌ی وڵاتانی یه‌کێتییه‌که‌ ده‌گرێت و هه‌ر وایش بووه‌ و، بۆ نموونه‌ کاری له‌ پۆرتوگال و سپانیا و ئیرلاند کردووه‌.

له‌م شه‌پۆله‌ی نیگه‌رانیی ئابووری و داراییه‌ی که‌ پێش هاتووه‌، پێ ناچێ کارێکی ئه‌وتۆ له‌ سوێد بکات. داراییه‌ ده‌وڵه‌تییه‌که‌ی سوێد سه‌قامگیره‌ و بودجه‌ی سوێد کورتییه‌کی ئه‌وتۆی نه‌هێناوه‌. به‌ڵام ئه‌م نیگه‌رانییه‌ نوێیه‌ ـ یان هێگلوند ده‌ڵێ ـ دوور نییه‌ کار له‌ هه‌نارده‌ گرنگه‌کانی سوێد بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی ئه‌ورووپا بکات که‌ له‌وه‌یه‌ ته‌نگژه‌که‌ کار سه‌ختیان لێ بکات.

هێگلوند کاریگه‌ریی ئه‌م بارودۆخه‌وه‌ به‌سه‌ر یورۆوه‌ ده‌بینێ که‌ بۆ نموونه‌ له‌ ڕووی دۆلاردا هه‌رزان بووه‌. یورۆ به‌رانبه‌ر کرۆنی سوێدییش هه‌ر وای لێ هاتووه‌ و له‌ نۆڤه‌مبه‌ر و دێسه‌مبه‌ری پاره‌وه‌ که‌ ته‌نژگه‌که‌ سه‌ری هه‌ڵدا، کاریگه‌ریی به‌سه‌ر سوێده‌وه‌ هه‌بووه‌. به‌ڵام ئه‌م کاریگه‌رییه‌ یه‌کسان ده‌وه‌ستێته‌وه‌ به‌تایبه‌ت که‌ دۆلار که‌ له‌م چاند ساڵه‌ی داهاتوودا گران ده‌بێ و به‌مه‌یش جیاوازیی قازانج و زیانی کۆمپانیا هه‌نێره‌کان زۆرێ نابێ.

ماوه‌ته‌ سیاسه‌تکاران و بانکه‌ نێوه‌ندییه‌کان چاره‌ی ئه‌م ته‌نگژه‌ داراییه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کان بدۆزنه‌وه‌، به‌ڵام به‌پێی مارتین گوریی پشکناسی بانک نوردییه‌ ئه‌وه‌ی ڕه‌وتی ئه‌م ته‌نگه‌ژه‌ی دیاری ده‌کات بازاڕی دراو و کڕیار و فرۆشیاری دراون نرخی دراو و پشکه‌کان دیار ده‌که‌ن و، ئه‌مه‌ی ئه‌مڕۆ پێش هاتووه‌، هێشتا گه‌مه‌یکی نێو بازاڕه‌کانی دراو و سیاسه‌تکارانه‌ و  ده‌ڵێت گه‌لێ لایه‌ن هه‌ن که‌ پاره‌یه‌کی یه‌کجار زۆریان له‌ هه‌ڵکشان و داکشانی نرخی دراو و پشک و سوودیان ده‌ست ده‌که‌وێت.

به‌مه‌یش ئه‌و ده‌ڵێت هێزی وا له‌ ئارادا هه‌ن که‌ ده‌یانه‌وێ ئه‌م جۆره‌ نیگه‌رانییه‌ ئابوورییه‌ بکه‌وێته‌وه‌

سازوکار و میکانیزمی بازاڕ و بیری به‌جێی ئه‌م بواره‌ ئه‌ویه‌ که‌ بابه‌تێکی وا بهێنرێته‌ پێش که‌ ڕه‌گی له‌ واقعدا داکوتاوه‌. لێره‌وه‌ زۆری له‌باره‌و ده‌نووسێ و زۆرتری لێ ده‌دوێ و نرخی شانی هه‌روه‌کوو ئێستا پێ هه‌ڵده‌کێشی و داده‌كێشێ. جا نابێ چاو  ـ له‌ بازاڕی پشکه‌کان ـ له‌ بۆرسه‌ بکرێ به‌ڵکه‌ له‌ بازاڕی دراو چونکه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گه‌وره‌کان لێره‌دایه‌ و کڕیار و فرۆشیاری پشک به‌لایانه‌وه‌ گرنگ نییه‌ نرخی دراو زیاد بکات یان که‌م به‌ڵکه‌ که‌ڵك له‌ گرانبوون و هه‌رزانبوونی دراو وه‌ربگرن و ئه‌مان پاره‌ی یه‌کجار زۆریان لێ ده‌ست ده‌که‌وێ. بۆیه‌ هه‌ر خه‌ریکی ئه‌وه‌ن که‌ ڕایبگه‌یه‌نن که‌ یورۆ هه‌رزانتر ده‌بێ.

له‌م هه‌مووه‌ به‌لاوه‌ و به‌لای گه‌لێکی ئابووریناساناوه‌ ئاماری بازاڕه‌کانی پشک و دراو بۆ چه‌ند هه‌فته‌ و له‌وه‌یه‌ مانگێ که‌موزیاد بکه‌ن به‌ر له‌وی سه‌قام بگرن.