گه‌یشتن به ئاره‌زووی گه‌وره‌، مومکینه

نه‌‌قڵ‌گێڕانه‌وه‌ی هاوین له‌لایه‌ن: جه‌فعه‌ر حه‌سه‌نپور

ئه‌وڕۆ ده‌مه‌وێ بۆ گوێگره‌خۆشه‌ویسته‌کانی ڕادیۆ زایه‌ڵه باسی ئه‌وه‌بکه‌م که ئێمه چۆن ده‌‌توانین به‌ ئاره‌زووه‌گه‌وره‌کانمان بگه‌ین.

من ناوم جه‌فعه‌ر حه‌سه‌نپوره. به‌ته‌مه‌نم و  59 ساڵ له‌مه‌و‌به‌ر له شاری مه‌هاباد له دایک بووم.  به‌منداڵی نه‌خۆشی ئیفلیجی منداڵانم گرت و بوومه که‌م‌ئه‌ندام. کاتێک گه‌وره‌‌‌بووم هه‌ستم به‌ دیلی و یه‌خسیری کورد و زه‌‌حمه‌تکێشان کرد و ده‌ستم کرد به‌تێکۆشانی سیاسی و له‌زه‌مانی شای سێ ساڵ له زیندان کرام.

[به‌شی یه‌که‌م]

چوار فریشته‌‌‌مان گه‌ره‌که: ئازادی، دیالۆگ، ماف و هه‌ڵسوڕان!

دوای ڕووخانی ڕژێمی شا، زوڵم و زۆر هه‌ر درێژه‌ی هه‌بوو منیش وه‌ک زۆر که‌سی دیکه درێژه‌م دا به‌خه‌‌بات و زیاتر له دوو ساڵ په‌نام‌برده‌ کێووشاخه‌کانی کوردستان و له‌وێ ژیام.

من بۆ ماوه‌یه‌کی کورت تامی ئازادیم له کوردستان چێشت. کاتێک ڕژێمی پاشایه‌تی ڕووخا و له‌شکر و ئه‌منی شا (ساواک) پرشوبڵاوبوون و هه‌ڵاتن، کاروهه‌ڵسوڕانی سیاسی وکولتوری ئازاد بوو و که‌س به‌هۆی بیروڕای سیاسی زیندانی نه‌ده‌کرا و نه‌ده‌گیرا.

به‌ڵام ئه‌م‌ئازادییه زۆر کورت بوو و د‌ه‌وڵه‌تی ئیسلامی ئێران که دوای ڕووخانی شا بوو به‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات، به‌له‌شکر و تانک و تۆپ و پاسدار هاته‌وه کوردستان و شار ودێ وکێوشاخه‌کانی  گرته‌وه. ناچار کوردستانم به‌جێ‌هێشت و 25 ساڵ له‌مه‌و‌به‌ر هاتمه سوید و بوومه په‌نابه‌ری سیاسی و زۆر زوو بووم به شارومه‌‌‌ند وته‌به‌عه‌ی  سوید.

له‌‌‌و بیست‌وپێنج ساڵه  وه‌ک ته‌به‌عه‌یه‌کی سوید  ژیاوم و ئێستا کوردێکی سویدیم. دیاره من و نه‌سل و جیلی من له وڵاتێکی سه‌ره‌ڕۆڕا هاتووین، له کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات و ئێران ده‌وڵه‌تێکی دیکتاتۆر ده‌سه‌ڵاتی هه‌بوو و ئازادی نه‌بوو،   هه‌ربۆیه‌ش ماوه‌یه‌کی زۆری ده‌وێ که من و جیلی من بتوانین خۆمان له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌ی سوید بگونجێنین.

یه‌کێک له‌مامۆستاکانی ژیانم فاتمه شاهینداڵه. فاتمه گه‌نج بوو یه‌کێک له‌و که‌سانه‌ بوو که له‌سوید گه‌وره‌ببوو و خوێندبووی. فاتمه له‌ سوید فێر‌بوو که له‌مافی خۆی به‌رگری بکا. فاتمه ویستی وه‌ک ئێنسانێکی ئازاد بژی و له‌گه‌ڵ کوڕێک بژی که خۆشی ده‌وێ.  ئه‌و ده‌یه‌ویست وه‌ک زین بکا  که ده‌‌یه‌ویست له‌گه‌ڵ مه‌م بژی.

فاتمه هه‌میشه د‌ه‌یزانی که به‌پارێزه‌توندوتیژه‌‌کان، کۆنسرڤاتیڤه‌‌توندوتیژه‌کان، به‌کره‌شه‌یتانه‌کان، پێشی ده‌گرن و نا‌هێڵن ئازاد بژی به‌ڵام ئه‌و شارومه‌‌‌ندێکی هه‌ڵسوڕاو بوو و نه‌ده‌ترسا. ته‌نانه‌ت چوو بۆ په‌رله‌مانی سوید و داوای له هه‌موو خه‌ڵکی سوید کرد که کۆتری ئاشتی ودیالۆگ و مه‌لی ئازادی ژنان بپارێزن و ئاگایان له مه‌م‌وزینه‌کانی هاوچه‌رخ بێت.

فاتمه  وکچه‌ئازاکانی دیکه تاریخییان به‌ده‌ستی خۆیان سازکرد و پرسی ژنه‌تازه‌سویدییه‌کانییان کرده‌ پرسێکی گرینگ. فاتمه ده‌یه‌ویست ته‌نانه‌ت به‌پارێزه‌‌کانیش فێری ڕێزدانان بۆ قانون وئازادی بکا. فاتمه وه‌ک ئه‌حمه‌دی خانی ده‌‌یه‌ویست به‌کره‌شه‌یتانه‌کان بکاته ده‌‌‌رکه‌وانی به‌حه‌شت. فاتمه و کچه‌‌ئازاکانی دیکه لایه‌نگری دیالۆگ بوون و ده‌یانه‌ویست شێوه‌ژیانی ئازاد له‌نێو کوردان بکه‌نه‌ باو. ئه‌وان ده‌یانه‌ویست کورده‌کانیش وه‌ک سویدییه‌کان بن و به‌پارێز و لیبڕال و ڕادیکاڵ و دیموکرات پێوه‌که‌و هه‌ڵکه‌ن و هه‌رکه‌سه‌ش بیروڕای خۆی هه‌بێ و له‌توندوتیژی که‌لک وه‌رنه‌گرن..

من پێموایه هه‌موومان ده‌بێ خۆشویستنی ئازادی له فاتمه شاهینداڵ و بیۆرن ئه‌فزێلیوس (Björn Afzelius) فێر بین. ئه‌و گۆرانی بێژه‌ش به ئازادی هه‌ڵده‌ڵێ و ده‌ڵێ ”تۆ له‌هه‌موو شتێک جوانتری!”:


[به‌شی دووه‌م]

سه‌ربه‌خۆیی

فاتمه و بیۆرن ئه‌فزێلیوس عاشقی ئازادی بوون. له‌دنیایه زۆر که‌س عاشقی ئازادین. ئێمه  ده‌بێ یه‌کگرین و وه‌ک فاتمه شاهینداڵ بکه‌ین و بچینه په‌رله‌مانه‌کانی ئوروپا و ئه‌مریکا و هاواری نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌وان بگه‌یێنین و دوایان لێ‌بکه‌ین که کورد له هه‌رچوابه‌شه‌که‌ی کوردستان به‌ ڕه‌سمی بناسن.

ئه‌وکاره‌ ده‌کرێ. ئێستا کورد له قانونی عێراقدا به‌ فه‌رمی ناسراوه و ده‌وڵه‌ت، په‌رله‌مان و له‌شکری هه‌رێم سازبووه، ده‌بێ له‌ تورکیا، ئێران و سوریه‌ش ئه‌وکاره‌بکرێ و کورد له قانونی بنه‌ڕه‌تی وان به‌ فه‌رمی بناسرێ.

داوا بکه‌ین له په‌رله‌مانه‌کانی دنیا و ڕێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان که پێش تواندنه‌وه و به‌کۆمه‌ڵ‌قڕکردن و ژێنوسیدی نه‌ته‌وه‌ی کورد بگرن وله کوردستان ڕاپرسی گشتی وه‌ڕێ‌خه‌ن بۆ سه‌ربه‌‌خۆیی.

ئێمه کوردی ئوروپا و ئه‌مریکا زیاتر له یه‌ک‌ملیۆن که‌سین و ده‌توانین ئه‌وکارانه بکه‌ین و خه‌ڵکی ئه‌و وڵاتانه‌ش له‌گه‌ڵ خۆمان خه‌ین. ئێمه خه‌باتی قانونی ده‌که‌ین و هێمنانه. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌وکارانه بکه‌ین حیزبه‌کوردییه‌کانیش گوێ‌ڕاده‌گرن بۆ داخوازییه‌کانمان.

به‌تایبه‌ت کورده‌گه‌نجه‌کان له‌ ئوروپا و ئه‌مریکا گه‌وره‌‌‌بوون و کوردستانێکیان ده‌وێ که له‌ودا خه‌ڵک ئازاد بن. من داوام له گه‌نجه‌کان ئه‌وه‌یه که  بێنه‌ گۆڕه‌پانی خه‌بات و تێبکۆشن بۆ ئاشتی و گه‌یاندنی کورد به ئازادی!

ئێستا هه‌ولێر پێته‌ختی کوردستانی خواروو (عێراق)-ه بۆچی دیاربه‌کر نه‌بێ به‌پێته‌ختی کوردستانی سه‌روو (تورکیا)، جوان حاجۆش وای پێ‌چاکه!


[ به‌شی سێیه‌م]

خۆشویستنی زانست

خۆشویستنی زانست ده‌بێ له دوکتور عه‌باس وه‌لی فێربین. کاک عه‌باس یه‌که‌‌م زانستگه‌ی  دیموکراتانه‌ی له چه‌شنی زانستگه‌کانی ئوروپا له خوارووی کوردستان (عێراق) له هه‌ولێر له ساڵی2006 دامه‌زراند. به‌ڵام به‌پارێزه‌توندوتیژه‌‌کان  دوای دوساڵ ونیو پێشیان گرت و وه‌لایان نا.

گه‌وره‌ترین وانه‌ی ئه‌و خه‌باته‌ی کاک عه‌باس ئه‌وه‌یه که ئێمه ده‌بێ له‌وشوێنه‌ی که به‌هێزترین و له‌وشوێنه‌ی که  زۆربه‌ی زاناکورده‌کان ده‌ژین واتا له ئوروپا و ئه‌مریکا،  زانستگه‌یه‌کی‌ ته‌واو مۆده‌رن و دیموکراتانه ساز که‌ین. جا پاره‌مان که‌مه؛ قه‌یدی نییه له‌سه‌ر مانگیله و ئینته‌رنێت ئه‌وزانستگه‌ دانێین.

به‌خۆشییه‌وه ده‌بێ بڵێم ماوه‌یه‌که ئه‌و قسه‌وباسه وه‌ڕێ که‌وتووه و تائێستا ئه‌وزانایانه‌ی ئاگادار کراون بڕیاریان داوه ساڵێکی دیکه کۆبنه‌وه و ئاڵای زانست‌په‌رستی د.عه‌باس وه‌لی هه‌ڵگرنه‌وه و شه‌کاوه‌ی‌‌ ڕاگرن.

کاک عه‌باس مارتین لوتر گینگی کوردانه! کاک عه‌باس ئاره‌زوویه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه و ده‌یه‌وێ کوردستان پڕ له‌زانست  و ڕێزگرتن له قانون کا و ناترسێ و وه‌دوای گه‌یشتن به ئاره‌‌زووه‌که‌ی ده‌که‌وێ. ئێمه‌ش هه‌موومان ده‌بێ وه‌‌دوای گه‌یشتن به‌و ئاره‌زووه‌که‌وین!


[به‌شی  چواره‌م]

ئاشتیخوازی

مه‌ها‌تما گاندی (Mahatma Gandhi) گوتوویه كه مانای ئاشتی هه‌ر نه‌بوونی توندوتیژی نییه به‌ڵكو بوونی عه‌‌‌داڵه‌تیشه وه‌ك لایه‌نێكی جیانه‌كراوه و پێویست. جان گاڵتونگ (Johan Galtung)، لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی به‌ناوبانگی ئاشتی، به‌‌و شێوه‌ ئاشتییه‌‌ی گوتووه ”ئاشتیی پۆزه‌تیڤ”. ئه‌گه‌ر باسی كوردستان بكه‌ین ده‌توانین بڵێین ئاشتیی پۆزه‌تیڤ كاتێك پێكدێ كه ده‌وڵه‌ته ناوه‌ندییه‌کان (ئێران، تورکیه و سوریه) مافی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌‌وه‌یی كورد بسه‌لمێنن و له‌نێو كوردستانیشدا مافه‌كانی مرۆڤ دابین بكرێن.

ئێمه و خه‌ڵکه‌کانی دنیایه هه‌موومان پێویستمان به عه‌داله‌ته. له نێوان وڵاته‌کان سنوور هه‌یه به‌ڵام له‌ڕاستیدا، دنیا بێ‌سنووره، خه‌ڵکه‌کانی دنیایه له‌زۆر بابه‌ته‌وه له‌یه‌کتر نزیکن، کاریان ده‌وێ، ئازادی و نانیان ده‌وێ، ژنان ده‌یانه‌وێ له‌گه‌ڵ پیاو به‌رامبه‌ربن وهه‌موومان ده‌مانه‌وێ ژینگه‌یه‌کی خاوێنمان هه‌بێ.

به‌ڵام ئه‌وانه هه‌موو به‌زانست و هه‌ڵسوڕان ده‌کرێن. ده‌بێ بچینه زانکۆکان و قوتابخانه‌کان و کۆرسه‌کان و فێر بین وبنزانین ناسیۆنالیزم چییه‌؟ سۆسیالیزم چییه، فێمینیزم چییه، ژینگه‌پارێزی چییه؟

ناسیۆنالیسته‌کان ئه‌و که‌سانه‌ن که  زۆرنه‌ته‌وه‌یان کردووه‌ته خاوه‌ن ده‌وڵه‌تی خۆی وئاره‌زووی گه‌وره‌یان ئه‌وه‌یه که هه‌موو نه‌ته‌وه‌بێده‌وڵه‌ته‌کان بکه‌نه خاوه‌ن‌ ده‌وڵه‌ت.

سۆسیالیسته‌کان ئه‌و‌که‌سانه‌ن که کرێکاریان کرده‌ خاوه‌ن که‌سایه‌تی. له پێش په‌یدابوونی سۆسیالیسته‌کان به کرێکار و زه‌حمه‌تکێشیان ده‌کوت ڕه‌‌شو ڕووت. به‌ڵام ئێستا کرێکار له ئوروپا و زۆر جێگه‌ی دیکه حیزبی خۆی هه‌یه. له زۆر جێگه یه‌کیه‌تی کرێکاران هه‌یه. ئاره‌زووی گه‌وره‌ی سۆسیالیسته‌کان ئه‌وه‌یه که کاروزه‌حمه‌تکێشان ڕێزی ته‌واوی بۆدانرێ و وانه‌بێ که چه‌ندکه‌س پڕ بن و زۆر که‌س قڕ.

فێمینیسته‌کان ئه‌و که‌سانه‌ن که ژنیان خاوه‌نی که‌سایه‌تی سه‌‌ربه‌خۆی کردووه. ژن ئێستا وه‌ک پیاو کار ده‌کا و موچه‌ وه‌رده‌گرێ و پیاوه‌کانیش له ماڵێ یارمه‌تییان ده‌ده‌ن. ئاره‌زووی گه‌وره‌ی فێمینیسته‌کان ئه‌وه‌یه که کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک دامه‌زرێنن  له‌‌سه‌ربنه‌ڕه‌تی منداڵ‌بوون و منداڵ گه‌وره‌کردن و ئاگالێ‌بوون له ئینسانی به‌ته‌مه‌ن.

ژێنگه‌پارێزه‌کان ئه‌وکه‌سانه‌ن که تاڕاده‌یه‌ک پێش پیس‌کردن وله‌ناوبردنی جه‌نگه‌ڵ و  دارستان و مه‌زرا و چه‌م و به‌حر‌ه‌کانیان گرتووه. ئاره‌زووی گه‌وره‌ی ئه‌وان ئه‌وه‌یه که کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک دامه‌زرێنن که خۆرسک به‌جوانی وته‌واو بپارێزرێ.

ئه‌و‌بیروڕایانه بۆ خۆشکردنی ژیانی ئێمه‌‌ن و ده‌‌‌بێ فێریان بین ودنیای پێ‌بگۆڕین.

به‌ڵام ئێمه ده‌بێ  جیاوازیمان هه‌بێ له‌گه‌ڵ زۆرخه‌ڵکی دیکه! ئێمه ده‌بێ حه‌ول‌بده‌ین که شه‌ڕ و پیشه‌سازی شه‌ڕ له‌ دنیایه هه‌ڵگیرێ و له‌قانونی بنه‌ره‌تی وڵاته ئوروپایی و ئه‌مریکاییه‌کان و وڵاته‌کانی دیکه‌ش بنووسرێ که شه‌ڕ قه‌ده‌غه‌یه!

پاره‌که (2007) خه‌رجی چه‌کسازکردن و چه‌‌ک له‌ دنیایه زیاتر له 8000 ملیارد کڕۆنی سویدی بوو!  به‌و پاره‌ ده‌توانین دنیایه‌ بکه‌ینه به‌حه‌شت! بۆ ده‌بێ بۆ کوشتنی یه‌کتر پاره‌ی وا خه‌رج که‌ین؟ 

هه‌ر وه‌ک جان لێنۆن ده‌ڵێ: با ڕێگه‌ی ئاشتی له‌دنیایه‌دا خۆش که‌ین:


پاشکۆکان:

......

پاشکۆی یه‌که‌م: کورته‌ی ژیان، کار و نووسراوه‌کان


جه‌‌‌فعه‌ر حه‌سه‌نپور له‌ساڵی 1328-ی هه‌تاوی (1949-ی زایینی/ عیسایی) له‌شاری مه‌هاباد (سابڵاغ) له‌دایک بووه. له‌ 1983 ڕا له‌سوید ده‌ژی وله‌ 2006 به‌هۆی نه‌خۆشی خانه‌نشین کراوه.


له‌ مه‌هاباد خوێندنی سه‌ره‌تایی و چوارساڵ له خوێندنی ئاماده‌یی و له‌تاران له‌فێرگه‌کانی ”لامعی‌” و ”خاره‌زمی”، باقی خوێندنی ئاماده‌یی ته‌واو ده‌کا. له 1973 له زانستگه‌ی تاران ده‌بێته‌ به‌که‌لۆریا (لیسانس)-ی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان. دوای ته‌واوکردنی خوێندن، ده‌گه‌ڕێته‌وه مه‌هاباد و د‌‌ه‌بێته ‌مامۆستای فێرگه‌‌ ئاماده‌یییه‌کان.


له‌ 1999 له زانستگه‌ی ئوپسالا له‌ سوید، ده‌بێ به‌ دوکتور له زمانه‌ئێرانییه‌کاندا. نامه‌ی دوکتوراکه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌که له‌و وشانه‌ی که له‌زمانه ‌ئوروپایییه‌کان و فارسی و عاره‌بیڕا هاتوونه‌‌ته ناو کوردی خوراوو (سۆرانی). له‌سوید له زانستگه‌‌کانی ئوپسالا ، کارلستاد ویۆتۆبۆری خه‌ریکی کارکردن بووه وله شاره‌‌وانی کارلستاد به‌رپرسی پڕۆژه‌ی گونجاندنی په‌نابه‌ران.


زانستنامه‌که‌ی چاپ و بڵاوبووه‌ته‌وه. نووسراوه‌کانی جه‌‌فعه‌ر حه‌سه‌نپور به‌ کوردی، ئینگلیزی و سویدی له ڕۆژنامه‌ وگۆڤاره‌کانی سوید بڵاوبوونه‌وه. له 2003 له ئاستافی ماڵپه‌ڕی خۆی هه‌بووه که ئێستا هه‌ڵگیراوه. له نێوان 2004 تا 2007 له دیمانه‌دا باسکار بووه تا ماڵپه‌ڕه‌که داده‌خرێ. ئێستا نووسراوه‌کانی له ئا‌‌رشیڤی (dimane.com )- دا ماون. له 2007 ڕا له ماڵپه‌ڕی هه‌ڵوێست (helwist.com)- دا باسه‌کانی بڵاو کردووه‌ته‌وه و دوای ماوه‌یه‌کی کورت، ده‌بێته‌خاوه‌نی ماڵپه‌ڕی خۆی وه‌ک میوان. نووسراوه‌کانی زیاتر له‌و دوو گۆڤاره‌ ئینترنتییه‌دان به‌ڵام له چه‌ند ماڵپه‌ری دیکه‌ش هێندێک باسی بڵاوکردووه‌ته‌وه. مه‌به‌ست له‌باسه‌کانی حه‌‌سه‌نپور له‌ چه‌ند ساڵی ڕابردوودا ڕوون‌کردنه‌وه‌ی ستراتیژیای دیموکراتانه‌ی شۆرشی کورد بووه.


بڵاوكراوه‌كان


1. 2000:”Kurdish Refugees and Nonmarital Cohabitation, attitudes among Iranian Kurds Settled in Sweden”, Multiethnica, nr 27-28,pp.20-27,centrum för multietnisk forskning Uppsala universitet,Universitetstryckeriett, Uppsala


2. 1999:A Study of European, Persian and Arabic Loans in Standard Sorani, (dissertation), Reprocentralen, Ekonomikum,Uppsala University.


پاشکۆی دووه‌م: به‌شێک له مه‌م وزینی ئه‌حمه‌دی خانی

وه‌رگێڕ له کوردی سه‌روو بۆ کوردی خواروو: هه‌ژار 

.............

ژین ‌تاڵكه‌ری زین و دوژمنی مه‌م

چۆن ڕۆنه‌برێت له‌ناو جه‌حه‌نه‌م؟

ئاگات له‌ جیهان هه‌یه نه‌لێره

جێم‌ ئێره‌یه، گوێ له‌من بدێره

هه‌رچه‌نده به‌ دڵ به‌وان نه‌یار بووم

ماكه‌ی گه‌ڕ و به‌دفه‌ڕی و گه‌مار بووم

نه‌م‌هێشت كه به‌یه‌ك بگه‌ن به‌خۆشی

هه‌ر یه‌ك له‌ده‌سم زووخاوی نۆشی

خۆم‌كرده‌ چوقڵ له‌به‌ینی‌وانا

خۆشم له‌سه‌ر ئه‌وشتانه‌دانا...
 

بڕوانی  به‌ڵام به‌چاوی دووربین

ئه‌م تاڵییه دای به‌رێكی شیرین

كێ‌زۆر له‌جیهان ژییانی خۆشه

زۆروایه كه لێره‌ دڵ‌په‌رۆشه

كێ‌ڕه‌نجده‌ر و دڵ‌به‌ده‌رد و ئێشه

دوای كۆچی دوایی زۆر له‌پێشه

بۆئێره‌ و ئه‌وێ وه‌كی هه‌وێ‌یه

وه‌ك دوژمنی سه‌ختی خوێنه‌‌خوێیه

تاتۆ له‌ یه‌كێكی چاونه‌پۆشی

بۆویدی بكۆشی بابه‌كۆشی

لای وانییه هیچ به‌بیروژیرێ

دووشووتی به‌ده‌ستێ هه‌ڵده‌گیرێ

من زین و مه‌م-م له‌سه‌ر زه‌مینێ

تووش كرد به‌‌په‌ژاره و گرینێ

كێشامنه به‌رێ به‌داخ و ده‌ردان

ده‌ستم له‌جیهانی ئێوه به‌ردان

ئه‌و چه‌رمه‌سه‌ره‌م كه داوه پێیان

وائێستا ده‌بینێ چۆنه جێیان

هۆی من بوو درا به‌وان به‌هه‌شتێك

دایانمێ ئه‌ویش له‌ هه‌شتێ مشتێك

تاژدین؟ وتی: چۆن ده‌بێ كه تۆی كوشت

چی‌دیته‌وه ڕێ كه خوێنی تۆی ڕشت؟

پێی گوت كه خودا له‌ویش ده‌بوورێ

به‌خشینی كڕی به قه‌ڵتی شوورێ

بۆتان كه وه‌ڕه‌ز ببوو له‌ده‌ستم

خستم هه‌چی ده‌بووه‌ به‌رهه‌ڵستم

وه‌ك مار، ئه‌وی هاته‌پێش گه‌زتم

ڕزگار نه‌ده‌بوون له‌به‌‌ند وبه‌ستم

وه‌ك ده‌ردی گران له‌گه‌ڵ په‌یا بووم

وه‌ك كونده‌به‌بوو ژیام هه‌یا چووم

ئه‌و ده‌ستی كه ئه‌و له‌من وه‌شاندی

هه‌ر ده‌ردێ له‌ دڵ هه‌بوو په‌ڕاندی

ئاسووده‌ كران هه‌ژار له‌ چه‌نگم

ده‌رچوون دڵی ته‌نگ له‌ چاوی نه‌‌نگم.


پاشکۆی سێیه‌م

سه‌باره‌ت به ئاشتی:

”ئه‌گه‌ر زۆر هاسان بمانه‌وێ بڵێین ”ئاشتی” چییه ده‌بێ بڵێین نه‌بوونی دوژمنایه‌تی. ئه‌و ناساندنه مانای ئه‌وه‌یه كه ده‌سته كۆمه‌ڵایه‌تی و نه‌ته‌وه‌كان له ئاشتیدا خۆیان خه‌ریكی كێشه‌یه‌‌كی توندوتیژ ناكه‌ن. ده‌توانین هه‌روه‌‌ها ئه‌وه له‌ ناساندنی ئه‌و‌ چه‌مكه زیاد بكه‌ین: ئاشتی ئه‌و وه‌‌زعه‌‌‌یه كه‌ له‌ودا پێوه‌ندیی مابه‌ینی لایه‌نه‌كان له‌‌سه‌ر بناغه‌ی ڕێزدانان، عه‌داڵه‌ت و ویستێكی چاك دانرابێ. ده‌كرێ ناساندنه‌كه ده‌وڵه‌مه‌ند تر بكه‌ین و بڵێین كه به‌ستنی په‌یماننامه‌یه‌‌‌ك بۆ دابینكردنی ئاشتی و ئارامبوون به‌شێكه له ناوه‌ڕۆكی ئه‌و چه‌مكه‌. ده‌توانین بڵێین ئه‌و ناساندنه له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی تیۆریی دیموكراتانه‌‌ی ئاشتی دانراوه. بۆوێنه سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یه‌كی بێده‌وڵه‌ت به شێوه‌ی ڕاپرسیی گشتی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و پارله‌مانی نه‌ته‌وه‌یی. زۆر كه‌س و لایه‌ن ویستوویانه ئاشتی بناسێنن و شێوه‌ی حوكمیان‌ هه‌بووه. بۆوێنه ده‌و‌ڵه‌ت و حیزبه‌ سۆسیالیست و كۆمۆنیسته شۆڤێنیست و حیزبه به‌پارێز و لیبڕاله‌ ده‌سمایه‌دارانه‌كان به قسه باسی ئاشتییان كردووه و له كرده‌وه‌دا خه‌ریكی شه‌ڕ و چه‌كفرۆشتن بوون.

مه‌ها‌تما گاندی (Mahatma Gandhi) گوتوویه كه مانای ئاشتی هه‌ر نه‌بوونی توندوتیژی نییه به‌ڵكو بوونی عه‌‌‌داڵه‌تیشه وه‌ك لایه‌نێكی جیانه‌كراوه و پێویست. جان گاڵتونگ (Johan Galtung)، لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی به‌ناوبانگی ئاشتی، به‌‌و شێوه‌ ئاشتییه‌‌ی گوتووه ”ئاشتیی پۆزه‌تیڤ”. بۆیه‌‌ پۆزه‌تیڤه چونكه ئه‌و لایه‌نانه‌ی پێكه‌وه كێشه‌یان هه‌بوو پێكه‌‌وه سازاون، به ئاشتییه‌كی ڕاستی گه‌یشتوون كه له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی هاوكاری له‌گه‌ڵ یه‌كتر دانراوه و ئیتر دوژمنایه‌‌تی و توندوتیژی له‌‌ پێوه‌ندی لایه‌نه‌كاندا نابیندرێ.

ئه‌گه‌ر باسی كوردستان بكه‌ین ده‌توانین بڵێین ئاشتیی پۆزه‌تیڤ كاتێك پێكدێ كه ده‌وڵه‌ته ناوه‌ندییه‌کان (ئێران، تورکیه و سوریه) مافی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌‌وه‌یی كورد بسه‌لمێنن و له‌نێو كوردستانیشدا مافه‌كانی مرۆڤ دابین بكرێن.

”جووڵانه‌وه‌ی ئاشتی” جووڵانه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه كه ده‌یه‌وێ بگات به نه‌هێشتنی شه‌ڕێك یان هه‌موو شه‌ڕێك، كه‌مكردنه‌وه‌ی توندوتیژی له‌نێو ئییسانان له‌ شوێنێكی تایبه‌ت یان له‌ هه‌لومه‌رجێكی تایبه‌تیدا و زۆر جار ئامانجی گه‌یشتنه‌ به ئاشتیی عاله‌می. چه‌ند شێوه‌یه‌ك كه بۆ گه‌یشتن به‌ ئاشتی كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گیرێ ئه‌مانه‌ن: شه‌ڕنه‌خوازی، خۆڕاگریی نا‌توندوتیژانه، دیپلۆماسی، بایكۆت، پشتیوانی له نوێنه‌رانی سیاسی دژی شه‌ڕ و خۆپیشاندان.