خه‌ڵاتی ئه‌مساڵی ئه‌کادیمیای زانستی سوید له‌ فیزیادا، درا به‌ سێ زانای ژاپۆنی.

خه‌ڵاتی نۆبێل له‌ فیزیکدا درا به‌ سێ که‌س: یۆیچیرۆ نامبو، ماکوتو کۆبایاشی و توشیهیدێ ماسکاڤا. هۆی ئه‌و خه‌ڵاتدرانه‌ ”دۆزینه‌وه‌ی توخمی سیانه‌ی سروشته‌”.

له‌ کاتی کۆبوونه‌وه‌ چاپه‌مه‌نییه‌که‌ی ئه‌مڕۆی ئاکادیمیای پاشایه‌تیی خه‌ڵاتی نۆبێل، خه‌ڵاتوه‌رگر ماکوتو کوبایاشی له‌ سه‌ر هێڵی ته‌له‌فۆن بوو. په‌شۆکابوو به‌ڵام خۆی زۆر به‌ سه‌ربه‌رز ده‌زانی: ”ئه‌مه‌ شانازییه‌کی گه‌وره‌یه‌! یه‌که‌م ئه‌وه‌ که‌ بروام نه‌ده‌کرد ئه‌مه‌ ڕاست بێ. من هه‌رگیز چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌شم نه‌ده‌کرد که‌ ئه‌و خه‌ڵاته‌م بدرێتێ. هه‌ر بۆشم زه‌حمه‌ته‌ له‌ هه‌ست و کاردانه‌وه‌شم بدوێم. هه‌واڵه‌که‌ ڕاچڵه‌كێنه‌ره‌.”

ماکوتو کوبایاشی و توشیهیدێ ماسکاڤا ژاپۆنین، به‌ڵام یوچیرو نامبو هاووڵاتیی ئه‌مریکایه‌.

  • یوچیرو نامبو، له‌ دایکبووی ساڵی ١٩٢١ه‌ و پرۆفیسۆری به‌رزی ئه‌نستیتووتی (Enrico Fermi)یه‌ له‌ زانکۆی شیکاگۆی ئه‌مریکا.
  • ماکوتو کوبایاشی، له‌دایکبووی ساڵی ١٩۴۴ه‌ و پرۆفیسۆری به‌رزی ڕێکخراو‌ی (High Energi Accelerator Research Organization)ه‌ له‌ تسوکوبای ژاپۆن.
  • توشیهیدێ ماسکاڤا، له‌ دایکبووی ١٩۴٠ه‌ و پرۆفیسۆری به‌رزی ئه‌نستیتووتی تیۆریی فیزیکی یوکاڤایه‌ (Yukawa Institute for Theoretical Physics) له‌ زانستگای کیۆتۆی ژاپۆن.

یوچیرۆ نامبو، هه‌ر له‌ ساڵی ١٩٦٠دا‌ ڕوونکردنه‌وه‌ی ماتماتیکیی خۆی له‌ سه‌ر پێکهاته‌کانی ماده‌ سروشتییه‌کان پێشکه‌ش کردبوو. پوخته‌ی ده‌قێکی کومیته‌ی نوبێل باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ تیۆرییه‌کانی نامبو، له‌ فیزیای زه‌ڕره‌یی، گه‌ردیله‌یی دا کارتێکه‌رییان له‌ سه‌ر تیۆریی هه‌ره‌ سه‌رکه‌وتووی فیزیکی ئه‌مڕۆی گه‌ردیله‌ییدا هه‌یه‌ که‌ پێی ده‌ڵێن مۆدێلی ستاندارد و به‌ گوێره‌ی ئه‌و، بچووکترین به‌ردی پێکهاته‌ی هه‌موو ماده‌ سروشتییه‌کان، و‌ سێ توخم له‌ چوار هێزه‌که‌ی سروشت، له‌ تاکه‌ تیۆرییه‌کدا پێکده‌گه‌نه‌وه‌.

تیۆرییه‌که‌ی ماکوتو کوبایاشی و توشیهیدێ ماسکاڤا بۆ جاری یه‌که‌م له‌ تاقیکارییه‌ گردیله‌ییه‌کانی ساڵی ١٩٦۴ دا به‌ کارهێنران و سه‌رنجێکی زۆریان راکێشا. ژاپۆنییه‌کان توانییان ئه‌م تیۆرییانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی مودێلی ستاندارددا بگونجێنن به‌ڵام ئه‌وه‌شیان دۆزییه‌وه‌ که‌ مودێله‌که‌ ده‌بێ بکرێته‌ سێ کوارکی. ئه‌م که‌شفه‌، چه‌ند ساڵی خایاند تا سه‌ره‌نجام دانی پێدا هێنرا. پێویسته‌ بیزانین که‌ کوارک (Quark)، بنچینه‌یی‌ترین گردیله‌یه‌‌ که‌ ناسراوه‌ و ئه‌ندێشه‌ی زانسستیی کرۆمۆداینامیکی کوانتۆمی باسی لێوه‌ ده‌کات. کوارک، یه‌کێ له‌ دوو پێکهاته‌ی سه‌ره‌کیی هه‌موو ماده‌یه‌کی سروشته‌‌. پێکهاته‌که‌ی تر ناوی لێپتۆنه‌، جۆره‌کانی کوارک، له‌ تێکه‌ڵبووندا له‌گه‌ڵ یه‌کتر، ده‌توانن پرۆتۆن و نۆترۆن پێکبهێنن.

کومیته‌ی نۆبێل هه‌روه‌ها باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵاتوه‌رگران له‌ توێژینه‌وه‌کانی خۆیاندا باسی ده‌که‌ن، ڕوونکه‌ره‌وه‌ی ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌که‌ی گه‌ردونییه‌ (بینگ بانگ) که‌ ١۴ میلیارد ساڵ له‌وه‌ پێش بوو به‌ هۆی پێکهاتنی گۆی زه‌وی. وردینه‌ی ڕووداوه‌که‌ هێشتاش وه‌ک مه‌ته‌ڵۆکه‌یه‌ک ماوه‌ته‌وه‌ به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ تاقیکارییه‌کانی ماشێنه‌ گه‌وره‌که‌ی ژێرزه‌وی له‌ ژنێڤ، سه‌ره‌داوی هه‌ڵدانی ئه‌م مه‌ته‌ڵۆکه‌یه‌ بداته‌ ده‌ست مرۆڤ.

خه‌ڵاتوه‌رگران، توانیویانه‌ ئه‌و زانیارییه‌ وه‌ده‌س بخه‌ن که‌ ده‌بێته‌ هۆی قووڵتربوونی تێگه‌یشتنی مرۆڤ له‌ ڕووداوه‌کانی ناوه‌وه‌ی بچووکترین گه‌ردیله‌کان. پاش ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌که‌ی گه‌ردون، ناودێر به‌ (بینگ بانگ)، به‌ هه‌مان ڕێژه‌ که‌ ماده‌ ساز کران، دژی ماده‌ش پێکهاتن که‌ دژی یه‌کتر ده‌وه‌ستانه‌وه‌ و یه‌کتریان له‌ ناو ده‌برد. به‌ڵام کوتوپڕ، به‌ له‌ نه‌زم ده‌رچوونێکی ئاشكرا، شێوانێک به‌رپا بوو و ماده‌ به‌ سه‌ر دژه‌ماده‌دا زاڵ بوو و بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی گه‌ردوونی ئێمه‌. هه‌ڵبه‌ت هێشتا هۆی ئه‌و له‌ نه‌زم ده‌رچوونه‌، ڕوون نه‌بۆته‌وه‌ و مه‌زنه‌مه‌ته‌ڵۆکی هه‌ڵنه‌دراوی مرۆڤایه‌تییه‌ و بواری لێکۆڵینه‌وه‌ی تا حه‌ز بکه‌یت، به‌رین و به‌رفره‌وان.

ناسری سینا
nasser.sina@sr.se

بنەمای ڕۆژنامەگەریی ئێمە لەسەر متمانە و بێلایەنییە. ڕادیۆی سوید لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەنە. چ لە سیاسەت، ئایین، ئابووری، سوودی گشتی و چ بەرژەوەندیی تایبەتدا
Du hittar dina sparade ljud i menyn under Min lista