ئایا سویدیه‌کان (ڕه‌زیلن) به‌رچاوته‌نگن ؟

به‌جێهێشتنی ووڵات  به‌هه‌ر هۆیه‌ک بێت و هاتنه‌ ووڵاتێکی نوێ بۆ ژیان، هه‌رچه‌نده‌ بۆ ماوه‌یه‌کی کورتیشبێت، مانای گۆڕانکاریه‌ له‌چه‌ندین ڕه‌هه‌ندی جیاوازی ژیاندا، به‌تایبه‌ت گه‌ر کولتووری و زمانی ووڵاتی نوێ جیاوازی له‌گه‌ڵ ووڵاتی دایکدا هه‌بێت. وه‌ک هه‌وڵێک بۆ خۆناسینه‌وه‌و دیاری کردنی شوێن و که‌سیه‌تی خۆی  په‌نابه‌ر له‌ڕێگه‌ی پێناسه‌کردنی ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌ری له‌ڕێگه‌ی ناساندنی ئه‌وی تر وه‌ک که‌سێکی جیاواز له‌ خۆی هه‌وڵئه‌دات پێناسه‌ بۆکلتوورو که‌سانی ئه‌و ووڵاته‌ نوێیه‌ بدۆزێته‌وه. ‌

زۆرجاریش نامۆیی وپه‌ڕاوێزبوونی خۆی له‌و کۆمه‌ڵگا نوێیه‌دا ئه‌خاته‌‌ ئه‌ستۆی کولتوورو که‌سانی ووڵاته‌ نوێکه‌، له‌کاتێکدا که‌مجار ڕووی ڕه‌خنه‌ ئه‌کاته‌‌ خۆی و که‌مجار په‌نابه‌ر له‌خۆی ئه‌پرسێ ئه‌ی خۆی‌ ئه‌توانێ  چی بکات تا به‌ ئاسانترین شێوه‌ به‌ووڵات و کولتووره‌ نوێیه‌ ئاشنابێت وجێێ خۆی له‌و کۆمه‌ڵگا نوێیه‌دا بکاته‌وه‌، ئه‌م‌ پرسانه‌و چه‌ندین پرسی تره‌ که‌ نووسه‌ر( ئه‌نجه‌ی ئولکییه‌ڤیچ –Andrzej Olkiewicz) که‌ خۆی وه‌ک په‌نابه‌ر هاتۆته‌ سوید  له‌ کتێبی)  konsten att vara invandrare هونه‌ری په‌نابه‌ری(، تیشکیان ئه‌خاته‌. ئارس عه‌لی  که‌ چوار ساڵێکه‌ له‌ سوید ئه‌ژی پێی وابوو که‌ سویدیه‌کان ڕه‌زیلن ( به‌رچاوته‌نگن )به‌ڵام ڕای تریش هه‌ن.

ئه‌وه‌ی ئاراس عه‌لی که‌ چوارساڵه‌ و ڕێبه‌ند ڕه‌زا یش که‌نزیکه‌ی 12 ساڵه‌  له‌ سوید ئه‌ژین، سه‌بارت به‌ ڕه‌زیلی سویدیه‌کان ووتیان ڕه‌نگه‌ زۆرله‌ ئێمه‌ ووتبێتمان‌ و ته‌نانه‌ت باوه‌‌ڕیشمان پێی هه‌بێت، به‌ڵام ئایا پێناسه‌ی دڵفراوانی له‌به‌رامبه‌ر ڕه‌يزیلدا چیه‌؟ پێناسه‌کردنی ڕه‌زیلی و دڵفراوانی شتێکی دیاریکراونیه‌ گه‌ر ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگیرێت که‌ کۆمه‌ڵگاو کولتووری جیاواز به‌هۆی جیاوازی شێوازی ژیان و سیستێمی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریه‌وه‌ پێناسه‌ی جیاوازی هه‌یه‌ بۆ ڕه‌زیلی و دڵفراوانی، واتا مه‌رج نیه‌ ئه‌وه‌ی تۆ ناوت نا دڵفراوانی یان ڕه‌زیلی ڕاست بێت، چونکه‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌و گروپێک به‌هۆی په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانیه‌وه‌ چه‌ندین یاساو ڕێسای نه‌نوسراوه‌ی هه‌ن که‌ تاکه‌کانی په‌یڕه‌ویان ئه‌که‌ن وهه‌ر کۆمه‌ڵگه‌و گروپێکێش  پێیان وایه‌ که‌ ڕێسا و پێناسه‌کانی ئه‌و له‌هی کۆمه‌ڵ و گروپه‌کانی تر ڕاستره‌. ئه‌مه‌ به‌شێکه‌ له‌ ڕوونکردنه‌وه‌کانی نووسه‌ر ئه‌نجه‌ی ئولکییه‌ڤیچ له‌ کتێبی (konsten att vara invandrare) هونه‌ری په‌نابه‌ری. ئه‌و ده‌ڵێ، کێشه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ زۆرجار جیاوازیمان پێ قبووڵناکرێت و ئه‌وی وه‌ک خۆمان‌ نه‌بێت به‌ هه‌ڵه‌ی دائه‌نێین، هه‌ندرێنیش که‌ نووسه‌ره‌و خاوه‌نی ماجستێره‌ له‌ مێژووی فکردا هه‌مان ڕای هه‌یه‌.

شه‌رت نیه‌ ئه‌وشێوازه‌ هه‌ڵسوکه‌وته‌ سویدیه‌ ڕه‌زیلی بێت، یوهانا ئه‌ڵێ، ئه‌کرێت پێناسه‌ی جیاواز بۆ ڕه‌زیلی و دڵفراوانی هه‌بێت،  یۆهانا له‌ نامه‌ی ماجستێره‌که‌یدا سه‌باره‌ت به‌ فره‌ کولتووری له‌ ڕوانگه‌ی زانستی ده‌روونیه‌وه‌، هه‌ندێک له‌و پرسانه‌ی که‌ په‌یوه‌ندیان به‌ جیاوازی کلتورو په‌نابه‌ریه‌وه‌ هه‌یه‌ تاوتوێ کردوه‌ و ئه‌ویش وه‌ک سویدیه‌ک پێناسه‌یه‌کی تری بۆ ڕه‌زیلی و دڵفراوانی هه‌یه‌ و هه‌ندێک نمونه‌ی زیندو له‌ ژیانی خۆیه‌وه‌ باس ئه‌کات.

یوهانا ئه‌ڵێ هه‌ر له‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌مدا سه‌باره‌ت به‌ جیاوازیه‌ کولتووریه‌کان هه‌ندێک له‌وانه‌ی که‌ گفتوگۆم له‌گه‌ڵا کردن هه‌ستیان به‌ سوکایه‌تی پێکردن کردوه‌ کاتێک له‌ سه‌ردانی ماڵه‌ سویدیه‌کانا ئه‌وان وه‌ک میوان له‌ ژورێکدا جێهێلراون و خاوه‌ن ماڵ چوون بۆ نانخواردن.

یوهانا ئه‌ڵی به‌ڵام بۆ که‌سێکی وه‌ک من که‌ له‌سوید گه‌وره‌بووم ئه‌م ڕه‌فتاره‌ به‌لامه‌وه‌ سه‌یر نیه‌  چونکه‌ ڕه‌نگه‌ من گه‌ربچمه‌ سه‌ردانی ماڵێک وه‌ک ڕێزێک بۆ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ له‌ماڵی خۆمان نانی ئاماده‌کردوه‌و چاوه‌ڕێم ئه‌کات، له‌ میوانداریه‌که‌ نان ناخۆم و ئه‌و که‌سانه‌شی له‌ سه‌ردانیانم ئه‌مه‌یان به‌لاوه‌ ئاساییه‌.

کێ ده‌رگای په‌یوه‌ندیه‌کان واڵا ئه‌کات و کێ کڵۆمیان ئه‌دات؟ په‌یوه‌ندی دروستکردن له‌گه‌ڵ خه‌لكێ سویدیدا سه‌خته‌، گه‌روایه‌ بۆچی ؟ ئایا سویدیه‌کان ساردن و ئێمه‌ گه‌رمین یان به‌پێچه‌وانه‌وه یه‌‌؟

ئه‌ی که‌واته‌ هۆکاری ئه‌و جۆره‌ تێروانینه‌ بۆ ئه‌و ووڵاته‌ نوێیه‌ی که‌ په‌نامان بۆبردوه‌وئه‌و جۆره‌ تێگه‌شتنانه‌ بۆ خه‌ڵکی بۆنمونه‌ سویدی له‌کوێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن؟

ئه‌وه‌ی نووسه‌ر ئه‌نجه‌ی ئولکییه‌ڤیچ له‌ کتێبی (konsten att vara invandrare) (هونه‌ری په‌نابه‌ری) دا باسی لێده‌کات هه‌مان ئه‌و بۆچونانه‌ن که‌ هه‌ندرێن باسی کردن. نووسه‌ر له‌ کتێبه‌که‌یدا نوسیویه‌تی که‌ ،وه‌ک که‌سێکی غه‌ریب که‌ دێیته‌ ووڵاتێکی بێگانه‌ هه‌ندێک که‌سی ئه‌و ووڵاته پێشوازیت لێئه‌که‌ن و هه‌ندێک که‌سیش هه‌ڵوێستیکی ساردیان هه‌یه‌ یان گوێت پێناده‌ن، بێشک ئه‌م جۆره‌ هه‌ڵوێستانه‌و شێوازی پێشوازیکردن و هه‌ڵوێستی که‌سانی ئه‌و ووڵاته‌ به‌رامبه‌ر به‌ په‌نابه‌ر کاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌رمان.

به‌ڵام هه‌ندێک جار په‌نابه‌ر خۆی ده‌رگاکان له‌خۆی دائه‌خات و په‌رژینێک له‌نێوان خۆی و خه‌ڵکی ئه‌و ووڵات و کلتوره‌ نوێیه‌ هه‌ڵئه‌چنێ و هه‌رزوو له‌ هه‌ڵسوکه‌وتی ساردو ناشرینی هه‌ندێک که‌سی ئه‌و ووڵات نوێیه‌وه‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌که‌ تاوانبار ئه‌که‌ین به‌وه‌ی که‌ ڕاسیست، ره‌گه‌زپه‌رست ، ره‌زیل، یان بێ هه‌ست و خوێنسارد ن، نووسه‌ر ئه‌نجه‌ی ئولکییه‌ڤیچ له‌ کتێبی konsten att vara invandrare) هونه‌ری په‌نابه‌ری( دا ئه‌ڵێت. ئه‌م شێوازه‌ حکومدانه‌ ڕاسته‌وخۆوبێبناغانه‌ له‌زۆر شوێن و ووڵاتدا هه‌یه‌، واتا ئه‌وی پێی ده‌وترێت (فیۆردوم-fördom) یان حوکمی کوێرانه‌و پێشوه‌خت له‌هه‌مووشوێنێک به‌دی ده‌کرێت. ئێمه‌ی کورد ده‌ڵێێن سویدیه‌کان ڕه‌يزیلن، ئه‌ی فینله‌ندیه‌کان چی به‌ سویدیه‌کان ئه‌ڵێن؟ ئه‌ی سویدیه‌کان چی به‌ فینله‌ندیه‌کان ئه‌ڵێن، ئه‌ی ئێمه‌ چی به‌ تورک و فینله‌ندی و ته‌نانه‌ت له‌ناو خۆشماندا وه‌ک کورد چی به‌یه‌کتر ده‌ڵێین؟

ئایا جیاوازی کولتووریه‌ په‌رژینه‌کانی نێوانمان چڕتر ئه‌کات، ئایا ئه‌کرێت خه‌ڵکی ته‌واوی ووڵاتێک بخه‌ینه‌ چوارچێوه‌ی یه‌ک کولتوور، نه‌خێر، ئه‌مه‌ وه‌ڵامی نووسه‌ر ‌( ئه‌نجه‌ی ئولکییوڤیچ) ه‌ ئه‌و ئه‌ڵێت هه‌موو کۆمه‌ڵگایه‌ک پێکهاته‌یه‌کی ئاڵۆزی هه‌یه‌و له‌ گروپ و کۆمه‌ڵی جیاواز پێکدێت که‌ بۆنمونه‌ جیاوازی چینایه‌تی، ڕه‌گه‌ز، یان ئایین و چه‌ندین فاکته‌ری تر هه‌ن که‌ وا ده‌کات له‌ ناو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا چه‌ندین کولتوری جیاواز هه‌بێت، هه‌ربۆیه‌ نووسه‌ر ئه‌ڵێت، ده‌کرێت بۆنمونه‌ که‌سانی گروپێک له‌ووڵاتێکدا له‌گه‌ڵ که‌سانی هه‌مان گرووپ له‌ ووڵاتێکی تر هه‌ست به‌ هاوئاهه‌نگی بکه‌ن، له‌کاتێکدا هه‌مان گروپ له‌ووڵاتی خۆیدا و له‌گه‌ڵ هاوزمانه‌کانی خۆیدا که‌له‌ گروپێکی ئاینی یان چینایه‌تی جیاوازن هه‌ست به‌غه‌ریبی بکات. بۆیه‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕه‌فتارانه‌ی که‌ ئێمه‌ وه‌ک په‌نابه‌ر ناویان ده‌نێین هه‌ڵاواردن(دیسکریمینێرین- diskriminering) ڕه‌نگه‌ وانه‌بن، بۆنمونه‌ نووسه‌ر ئه‌ڵێت، کاتێک که‌ کارت ده‌ست ناکه‌وێت له‌ سوید مه‌رج نیه‌ هه‌مووکاتێک له‌به‌ر ئه‌وه‌بێت که‌ له‌ کولتوورێکی جیاوازیت، به‌ڵکه‌ زۆر جار حوکمه‌کانمان بێ بناغه‌ن،  هۆکاره‌که‌شی نووسه‌ر ناوی ده‌نێ (نائومێدی کۆچبه‌ری) ئه‌م نائومێدی کۆچبه‌ریه‌ یوهاناش باسیان لێئه‌کات.

به‌شێکی ئه‌و حوکمه‌ پێشوه‌ختانه‌ به‌ڕای یوهانا په‌یوه‌ندی به‌ به‌چاوه‌ڕوانیه‌کانمانه‌وه‌ له‌و ووڵاته‌ نوێیه‌وه‌ هه‌یه که‌ هه‌ندێکجار چاوه‌ڕوانی وان که‌ ڕه‌نگه‌ ته‌نها له‌ سنوری هیواو ئاوه‌ته‌کانماندا جێیانببێته‌وه‌ و نه‌هاتنه‌ دیان نائومێدمان ئه‌که‌ن، ‌ به‌شێکی تریشی په‌یوه‌ندی به‌ ناهۆشیاریه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌شیوه‌یه‌ک یوهانا ئه‌ڵێت، که‌ بۆ ئاسانکاری و تێگه‌یشتن له‌ شته‌کانی ده‌وروبه‌رمان خه‌ڵکی و شته‌کان دابه‌شده‌که‌ین به‌سه‌ر ده‌سته‌ و گروپ و شێوازه‌ وه‌سفکردنی جیاوازدا.

ژیان له‌شوێنێکی تر باشتره‌؟  بابه‌تێکی تر که‌ له‌نێو په‌نابه‌راندا باوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ گوایا هه‌ندێک ووڵات هه‌یه‌ که‌ په‌نابه‌ر ئاسانتر له‌گه‌ڵ کۆمه‌لگه‌دا ئه‌گونجێت و خه‌ڵکی ئه‌و ووڵاتانه‌ی تر به‌به‌راور له‌گه‌ڵ ئه‌ ووڵاته‌ی که‌ په‌نابه‌ر خۆی تێدا ده‌ژی دڵفراوانترن و پێشوازی له‌ په‌نابه‌ر گه‌رمتره‌و هه‌رزوو باوه‌شمان بۆ ئه‌که‌نه‌وه‌. زۆر له‌ئێمه‌ ده‌ڵێین به‌ریتانیا له‌ سوید باشتره‌، ئه‌ڵمانیا له‌ سوید باشتره‌، په‌نابه‌ران که‌ دێنه‌ سه‌ردانی سوید ئه‌ڵێن ئێره‌ باشتره‌. ئایا پله‌ی په‌نابه‌رێتی بوونمان به‌پێی ووڵاته‌کان که‌موو زۆر ئه‌بێت یان فاکته‌ر و هۆکاری تر هه‌ن که‌ کار له‌ ڕاده‌ و شێوازی گونجانمان له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگاو کولتووری نوێدا ئه‌که‌ن. ؟

زۆرجار و له‌ هه‌ندێک شوێندا پیمانوایه‌ که‌ له‌ شوێنێکی تر ژیان باشتره‌، له‌ شوێنێکی تر زیاتر پێشوازیم لێئه‌کرێت، یان پرۆسه‌ی گونجاندن له‌شوێنێکی تر باشتره‌، گیسێلا بیۆرکلید ئه‌ڵیت. گرنگ نیه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا بیت یان له‌ ئینگلته‌را یان ووڵاتێکی تر گه‌ر تۆ خۆت ئاماده‌ی خۆگونجاندن و نزیکبونه‌وه‌ت له‌ و ووڵاته‌ نوێیه‌ نه‌بێت، ئه‌وا شوێن و جوگرافیا هیچ له‌و پرسی ڕاده‌ی فێربوون و گونجاندنمان‌ ناگۆڕن و وه‌ک په‌نده‌ سویدیه‌که‌ ئه‌ڵێت، شه‌رت نیه‌ گیا له‌ شوێنێکی تر سه‌وزتربێت.

که‌واته‌ چی بکرێت و په‌نابه‌ر لای خۆیه‌وه‌ ئه‌توانێ چی بکات له‌و ووڵاته‌ نوێیه‌دا تا به‌ باشترین شێوه‌و به‌که‌مترین ئه‌ندێشه‌ بتوانێ ببێته‌ به‌شێک له‌و کۆمه‌ڵگا نوێیه‌.

له‌ڕێی لێبورده‌یی و خوێندن و نزیکبونه‌وه‌ بۆ ناسینی ئه‌وه‌ی که‌ جیاوازه‌ له‌خۆمان به‌ڕای گیسێلا بیۆرکلوند، ئه‌مانه‌ هه‌ندێک له‌و ڕێگانه‌ن که‌ ڕه‌نگه‌ له‌ حوکمه‌ پێشوه‌خته‌کانمان که‌م بکه‌نه‌وه‌و ئاستی په‌رژینه‌کانی نێوانمان وه‌ک مرۆڤی جیاواز نزمبکه‌ینه‌وه‌. چونکه‌ گیسێلا ئه‌ڵێت ئه‌وان له‌ ئێمه‌ جیاوزترنین، به‌ڵکه‌ ئێمه‌ خۆشمان جیاوازین و له‌وان ناچین.  

نووسه‌ر ئه‌نجه‌ی (ئولکییه‌ڤیچ) کتێبه‌که‌ی (konsten att vara invandrare هونه‌ری په‌نابه‌ری( به‌ چه‌ند ڕێنماییه‌ک کۆتایی پێ دێنێ، هه‌ندێک له‌وانه‌:

له‌ هه‌ڵسوکه‌وتی ناڕه‌واو ناشرینی تاکه‌که‌سێکه‌وه‌ حوکم به‌سه‌ر خه‌ڵکی ته‌واوی یه‌ک نه‌ته‌وه‌دا مه‌ده‌.

خۆت به‌ هاویه‌کسانی ئه‌وانه‌ی ده‌ووره‌به‌رت بزانه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئاین، زمان و نه‌ته‌وه‌ جیاوازیتان هه‌بێت.

ڕێگه‌ مه‌ده‌ جیاوازی بوونت ڕێگه ‌له‌ پێشکه‌وتن و گونجاندنت له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌دا بگرێت، بیرت نه‌چێت زۆربه‌ی جار جیاوازیه‌کانمان وه‌ک گه‌نجینه‌یه‌کی به‌نرخن و وه‌ک مرۆڤ ده‌وڵه‌مه‌ندمان ئه‌که‌ن.

nazanin.mahmod@sr.se

بنەمای ڕۆژنامەگەریی ئێمە لەسەر متمانە و بێلایەنییە. ڕادیۆی سوید لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەنە. چ لە سیاسەت، ئایین، ئابووری، سوودی گشتی و چ بەرژەوەندیی تایبەتدا
Du hittar dina sparade avsnitt i menyn under "Min lista".